Obiekty Szlaku Kanału Elbląskiego - tunel wodny w Starych Jabłonkach

Utworzono .

17 Tunel w Starych Jabłonkach 2017 JG 01Tunel wodny w Starych Jabłonkach

Już w 1864 roku polsko-niemiecki dodatek do gazety „Osteroder-Kreisblatt” pt. „Oznaymienia Polityczne”, czyli „Politische Mitteilungen” donosił, że Ostróda otrzyma nową drogę handlową – kanał łączący Elbląg z jeziorem Szeląg. Tego roku ów dwujęzyczny dodatek informował też o planach budowy kolei żelaznych z Lipska przez Poznań, Toruń, Ostródę aż do Wystruci (Insterburg, obecnie Czerniachowsk).

„Około 1870 roku ukończono najważniejsze linie kolejowe w Europie środkowej, w następnych latach rozszerzono je z wzrastającą energią. I wtedy właśnie, wbrew oczekiwaniom, nastąpił powrót do dawnych środków komunikacyjnych – do dróg wodnych”. Tak pisał Walenty Winid, autor książki „Kanał Bydgoski”, wydanej w Warszawie w 1928 roku. Potwierdzeniem powyższego jest notka w „Deutsche Bauzeitung” z 1874 r., z której wynika, że w budżecie Ministerstwa Handlu przeznaczono kwotę 112 800 talarów na zakończenie budowy kanału „Szeląg – Jezioro Drwęckie”. Ostatecznie uruchomienie tego połączenia przez Jezioro Pauzeńskie i śluzę Mała Ruś, o długości ok. 15 km, nastąpiło w 1876 roku.

Wcześniej (w latach 1871–1873) powstała magistrala Toruń – Iława – Ostróda – Korsze – Wystruć (obecnie linia kolejowa nr 353 Poznań Wschód – Skandawa), przy czym linię do Ostródy, zbudowaną przez Kolej Wschodnią (Königliche Ostbahn), oficjalnie uruchomiono 1 grudnia 1872 roku, chociaż już 14 sierpnia tego roku pojawiła się w Ostródzie pierwsza lokomotywa z Iławy. Rok później (15 sierpnia) otwarto połączenie z Olsztynem.

Zaprojektowana linia kolei żelaznej na odcinku Ostróda – Olsztyn przecinała rynnowe jezioro Szeląg, odznaczające się dużym wydłużeniem (15 km), znaczną głębokością (maksymalnie do 35,5 m) i stromymi brzegami. W przewężeniu jeziora zbudowano więc długą i wysoką na 20 m nad poziomem jeziora groblę, która przedzieliła obszar wodny na dwa – dziś zwane Małym (pow. 84 ha) i Wielkim Szelągiem (pow. 599 ha). (Podobno początkowo planowano usypać groblę w miejscu przeprawy promowej z Warlit do leśniczówki Orlik). Nad pierwszym jeziorem położone są miejscowości turystyczne: Stare Jabłonki, Staszkowo oraz Buńki. Nad drugim wzdłuż jego wschodniego brzegu rozpościera się wieś letniskowa Kątno z ośrodkiem kempingowym.

Najpierw wybudowano przepust (tunel) o długości 54 m – prawdopodobnie najdłuższy w Polsce i wysklepiony w celu umożliwienia żeglugi. Ściany wymurowano z kamienia, a sklepienie z cegły. Pomimo upływu ponad stu czterdziestu lat ściany tunelu nie przemakają. Wzdłuż wschodniej ściany poprowadzono kładkę dla pieszych i zarazem ścieżkę holowniczą, skonstruowaną z dyli drewnianych. Następnie powstała grobla, przy której mieli pracować jeńcy francuscy, po wygranej przez Prusy wojnie (1870-71), a dopiero na samym końcu wykonano przekop (kanał) o długości 460 m łączący dwa jeziora. Początkowo kanałem łączącym jezioro Szeląg z Ostródą głównie spławiano drewno, obecnie służy on wodniakom i turystom. Od kilku lat Szlakiem Szeląga kursują ponownie statki Żeglugi Ostródzko-Elbląskiej.

Tunel zachował oryginalny XIX – wieczny wygląd. Natomiast nie pozostał w formie niezmienionej most drogowy dawnej szosy z Olsztyna do Ostródy. Zresztą po II wojnie światowej zastąpiono go nowym, zbudowanym po przeciwnej stronie grobli, ponieważ drogę krajową nr 16 poprowadzono po północnej części torów kolejowych. 13 grudnia 2017 roku, po kilkudziesięciu latach eksploatacji, ów most zamknięto dla ruchu. Miesiąc później był już rozebrany. Oddanie do użytku nowej przeprawy planuje się na koniec 2018 roku.

Ryszard Kowalski

Literatura:

Kanał Ostródzko-Elbląski pod redakcją Stanisława Januszewskiego, Wrocław 2001

Kowalczyk „Kris” K., Historia i dzień dzisiejszy Starych Jabłonek, [w:] „Rozmaitości Ostródzkie”, 2014, nr 8

Kowalski R., Ostróda w kalejdoskopie historycznym. 680 lat Ostródy 1329–2009, Ostróda 2009

Piątkowski A., Kolej Wschodnia w latach 1842-1880. Z dziejów transportu kolejowego na Pomorzu Wschodnim, Olsztyn 1996

Wawrzyński C., Osiem wieków wschodniopruskiej żeglugi, kanałów i dróg wodnych, Olsztyn 2014

lustracje:

  1. Szeląg Wielki – 2014 r. Fot. R. Kowalski
  2. Kątno nad Szelągiem Wielkim – 2011 r. Fot. M. Brzostek
  3. Wejście do tunelu od strony Szeląga Małego. Z lewej fragment ścieżki dla pieszych. Pocztówka z końca lat 50. Zbiory A. Witusa
  4. „Światełko w tunelu” – 2011 r. Fot. M. Brzostek
  5. Motorowiec „Hertha” A. Tetzlaffa w Buńkach nad Szelągiem Małym. Fot. z końca lat 20. Zbiory Kreisgemeinschaft Osterode Ostpr.
  6. Pomost na przystani PTTK nad Szelągiem Małym. Poczt. Z końca lat 50. Zbiory A. Witusa
  7. Wnętrze tunelu – 13.01.2018 r. Fot. R. Kowalski
  8. Wejście do tunelu od strony północnej. Na pierwszym planie rozebrany most drogowy – 13.01.2018 r. Fot. R. Kowalski
  9. Tunel i rozebrany most – 13.01.2018 r. Fot. R. Kowalski

09. Tunel i rozebrany most 2018 Fot. R. Kowalski09. Tunel i rozebrany most 2018 Fot. R. Kowalski09. Tunel i rozebrany most 2018 Fot. R. Kowalski

08. Tunel od str. półn. 2018 Fot. R. Kowalski

05. HERTHA Tetzlaffa w Buńkch Zb09. Tunel i rozebrany most 2018 Fot. R. Kowalski09. Tunel i rozebrany most 2018 Fot. R. Kowalski09. Tunel i rozebrany most 2018 Fot. R. Kowalski09. Tunel i rozebrany most 2018 Fot. R. Kowalski