Obiekty Szlaku Kanału Elbląskiego - port i przystań w Ostródzie

Utworzono .

01. Ostroda w 1844 r mal. H. Huebner w 1986 repr. R. AramowiczPort na Jeziorze Drwęckim i przystań Żeglugi Ostródzko-Elbląskiej

Zanim zbudowano Kanał Elbląski, transport ludzi i towarów odbywał się naturalnym szlakiem wodnym – Drwęcą. O docenieniu znaczenia tej drogi wodnej przez Krzyżaków świadczą zbudowane nad jej brzegami liczne zamki od Złotorii do Ostródy. Jak wzmiankuje Robert Domżał, w 1391 roku w Ostródzie były dwa „Weichselkähne”, czyli statki używane zarówno do przewozów masowych, jak również do bieżących napraw wałów na rzekach. Jednak przed wiekami Drwęcą spławiano głównie drewno, w tym słynną sosnę taborską, która idealnie nadawała się na maszty okrętowe.

Magazyny soli i przystań

Od XVI wieku popyt na transportowane Drwęcą towary wzrastał, czego dowodzi powołanie w XVIII stuleciu specjalnej komisji rządowej w celu właściwego zagospodarowania tego szlaku wodnego. Opracowano wówczas wiele planów dotyczących regulacji rzeki i melioracji okolicznych łąk. Przeznaczono także duże środki finansowe na budowę przystani i magazynów m.in. w Ostródzie, Nowym Mieście, Brodnicy i Golubiu. Jeszcze w 1820 roku niejaki Wutzke, radca budowlany z Tylży, dowodził, że budowa nowej drogi wodnej z Ostródy przez Miłomłyn do Elbląga nie wydaje się być tak korzystna dla ożywienia komunikacji wewnętrznej. Argumentował przy tym: „Sprzedaż surowców z okolic Ostródy, Miłomłyna i innych miejscowości nie jest zbyt znacząca, a frachty powrotne składają się głównie z soli, w którą tamtejsze okolice są z Elbląga zaopatrywane”. W tym miejscu warto przypomnieć, że ostródzkie magazyny soli znajdowały się u ujścia Drwęcy do Jeziora Drwęckiego i dopiero po ich rozebraniu powstał park z obecnym pomnikiem Tadeusza Kościuszki. Powyższe potwierdza plan miasta z 1854 roku, na którym, oprócz magazynów soli po obu stronach Drwęcy i spichlerza na zapleczu późniejszej poczty, oznaczono także przystań (Anker Platz) nad Jeziorem Drwęckim, na wysokości dzisiejszej ul. Zamkowej.

Przewozy ładunków i osób

Z kronikarskiego obowiązku trzeba przypomnieć, że w 1872 roku (w niedzielę 2 czerwca) niejaki Arndt organizował przejażdżki barką „Sardelle” z Ostródy do Grünort, czyli lasów na zachodnim brzegu Jeziora Drwęckiego. Z ogłoszenia zamieszczonego przez Arndta w „Osteroder Kreisblatt” z 1 czerwca 1872 r. wynika, że miały się odbyć dwa rejsy, o godz. 14.00 i 16.00. Barka cumowała na przystani przy ostródzkim zamku, a wejście na nią kosztowało trzy grosze srebrne.

Już w 1895 roku istniało w Ostródzie Towarzystwo Żeglugi[i] (spółka z ograniczoną odpowiedzialnością), które eksploatowało statki i prowadziło działalność spedycyjną. Z początkiem 1902 roku spółka liczyła 68 udziałowców, głównie z Ostródy, Miłomłyna i Dąbrówna, i dysponowała kapitałem w wysokości 51,9 tys. marek. Jej celem gospodarczym było zapewnienie szybkich regularnych oraz niezbyt drogich przewozów ładunków do Ostródy i okolicznych miejscowości. Nie można było tego osiągnąć bez własnego transportu i dlatego zamówiono w gdańskiej stoczni Johannesa Wilhelma Klawittera parowy holownik o ładowności 900 cetnarów. Statek zbudowano w 1902 roku i nazwano „Osterode”. Kolejnymi nabytkami ostródzkiej spółki były dwie barki („Osterode I” i „Osterode II”), każda o ładowności 1300 cetnarów. Holownik Ostródzkiego Towarzystwa Żeglugi - według Johannesa Müllera - już 21 kwietnia 1902 r. zawinął z ładunkiem do przystani nad Jeziorem Drwęckim.

Elbląska gazeta „Altpreußische Zeitung” z 24 stycznia 1902 r. podawała: „Powołanie do życia Ostródzkiego Towarzystwa Żeglugi, właściwego dla powiatu, zostało powszechnie i z radością powitane. Celem Towarzystwa jest wspieranie regularnych, szybkich i pomyślnych przewozów towarów, za frachtem zwyczajnym, z dużego centrum światowego handlu (Elbląga – R. K.) przez Kanał Oberlandzki”.

Armatorzy i spedytorzy

Z ostródzką spółką już w 1902 roku ściśle współpracował armator Adolph von Riesen, który przyjmował w Elblągu zgłoszenia na ładunki. Natomiast w Ostródzie rozładunek i załadunek produktów, surowców i materiałów transportowanych barkami odbywał się na nabrzeżu Jeziora Drwęckiego, na wysokości siedziby firmy spedycyjnej Korn & Spudich (dawniej Fischerstraße nr 2-6, dzisiaj ul. Józefa Sowińskiego), w porcie towarowym nieopodal nieistniejącego dziś spichlerza bądź na przystani po przeciwnej stronie jeziora, obok rozebranego po wojnie młyna parowego. Na przełomie XIX i XX wieku opodal spichlerza mieściła się siedziba spedytora Maxa Girauda. Do lat 30. XX wieku właścicielem spichlerza był Walter Gladtke, posiadacz cegielni w Górce i kupiec. Gladtke zanim wyemigrował z powodu antysemityzmu do Argentyny, prowadził w spichlerzu skład materiałów budowlanych. Potem obiektem zarządzał kupiec Horst Wiersbitzky. Po II wojnie światowej w dawnych pomieszczeniach biurowych Gladtkego przez wiele lat działała restauracja „Dworcowa”. Przed 1945 r. niedaleko spichlerza mieścił się zakład przewozowy, którego kolejni właściciele: Gottlieb Golombiewski (do 1935) i później Kurt Weißberg rozwozili wozami konnymi sprowadzane kanałem towary. Przeładownie towarów znajdowały się również w Iławie, Zalewie i Małdytach.

Od 1912 r. na wschodnim nabrzeżu Jeziora Drwęckiego cumowały motorowce Adolfa Tezlaffa, a dzisiaj przybijają do brzegu statki Żeglugi Ostródzko-Elbląskiej. Jako ciekawostkę można podać, że 6 marca 1913 roku gazeta „Elbinger Neueste Nachrichten” informowała, że właściciel łodzi motorowej Tetzlaff, planujący uruchomienie regularnych rejsów w miesiącach letnich, musi zbudować pomost i zwrócił się do władz miasta o pomoc w tym przedsięwzięciu, lecz radni nie poparli jego wniosku.

Nabrzeże Jeziora Drwęckiego

Do 1945 roku brzeg Jeziora Drwęckiego nie był utwardzony. Uporządkowano bowiem tylko jego fragment, równoległy do dzisiejszej ul. Słowackiego, gdzie zbudowano nadbrzeżną promenadę. Jak podaje Janusz B. Kozłowski: „Część ulicy Słowackiego, na odcinku między przejazdami kolejowymi, wzmocniono w 1880 roku wałem. Posadzono tu drzewa, ustawiono ławki. Całość odgrodzono później od ulicy stylowym łańcuchem, wykonanym przez zasłużony dla miasta zakład ślusarski Pulsa, umocowanym do estetycznych betonowych słupów”.

Po wojnie nabrzeże pomiędzy pierwszym (licząc od dworca) a drugim przejazdem budował w latach 1959-1960 Erazm Chojecki, syn kolejarza, który przybył do Ostródy w 1945 roku.

W lipcu 1964 roku rozpoczęto budowę części nabrzeża od ujścia rzeki Drwęcy do kanału młyńskiego. Roboty prowadzono „systemem gospodarczym”, a wykonywali je pracownicy Rejonu Dróg Wodnych. Materiały, żelbetowe słupy zostały już zwiezione – informował 9 lipca 1964 r. „Głos Olsztyński”.

Prace przebiegały powoli. 18 sierpnia 1967 roku „Głos Olsztyński” informował: „Zagospodarowanie nabrzeża Jeziora Drwęckiego postępuje wolno, ale systematycznie. W tym roku spychacze splantowały część brzegu przy magazynie PZGS (Powiatowy Związek Gminnych Spółdzielni – R.K.) stwarzając przez to możliwość przystąpienia do prac związanych z urządzeniem w tym miejscu alei i skweru. Postąpiło naprzód również zagospodarowanie głównego bulwaru przy przystani »Żeglugi Mazurskiej« (winno być »Gdańskiej« – R.K.). Brzeg umocniono palami, na których zostanie położona betonowa ława, powyżej niej skarpa”.

Jako ciekawostkę można podać, że w nabrzeże wbudowano m. in. płyty granitowe, z niemieckiego pomnika upamiętniającego bitwę pod Tannenbergiem.

Młyn parowy

Nieopodal pomostów przedsiębiorstwa żeglugowego Tetzlaffa stał wzmiankowany wcześniej młyn parowy, kolejny w mieście po młynie wodnym, istniejącym przy dzisiejszej ul. Mickiewicza prawdopodobnie już od 1665 roku. Ostródzki młyn parowy ma ciekawą historię. W latach 90. XIX wieku pełnił nawet rolę koszar. W 1895 roku handlarz zbożem J. S. Jacobsohn i zarazem udziałowiec spółki Samulon & Jacobsohn wyposażył młyn w maszynę parową o mocy 130 KM, którą zakupił w berlińskiej fabryce Augusta Borsiga, specjalizującej się w produkcji lokomotyw. Na starych pocztówkach z przełomu wieków zachowały się nazwy innych firm, np. Müller & Herrnberg. Współwłaściciel młyna Karl Müller wcześniej był księgowym u Jacobsohna. W 1913 roku Müller złożył mandat radnego i nieoczekiwanie opuścił miasto oraz rodzinę, o czym poinformowała gazeta „Elbinger Neueste Nachrichten” z 25 października 1913 r. W latach 30. XX wieku Horst Wiersbitzky przeznaczył kilkupiętrowy budynek młyna na magazyn. Po wojnie przechowywała w nim towary Spółdzielnia Spożywców „Społem”. Na początku lat 50. XX wieku młyn rozebrano i urządzono w tym miejscu plac zabaw. Dzisiaj znajdują się tu nadjeziorne restauracje.

Molo i przystań żeglugi po II wojnie światowej

W 1948 roku naprzeciwko dawnego młyna parowego wybudowano molo. Nieopodal postawiono z drewna budynek przystani, w którym miały się mieścić: kasa, bufet i poczekalnia. Nie planowano natomiast pierwotnie składowania w nim skrzynek po dorszach, tak jak to praktykowano siedem lat później. Obiekt, pomalowany na szary kolor z odcieniem niebieskim, oddano do użytku 12 sierpnia, a więc prawie pod koniec sezonu żeglugowego, który rozpoczęto też z opóźnieniem – 11 czerwca. Ponadto, jak podawało „Życie Olsztyńskie” z 15 sierpnia 1948 r., „Plac przy przystani został ogrodzony siatką. Wyrwy nad jeziorem zawieziono gruzem, wyrównano i zasypano piaskiem”. Postawiono też wzdłuż brzegu jeziora drewnianą barierkę ochronną. Od 1948 roku, kierownikiem przystani był komandor Władysław Macioch, prezes ostródzkiej Ligi Morskiej. Budynek przystani zdobił wówczas szyld o treści: „Państwowa Żegluga na Wiśle. Linie Warmijskie”.

Od około 1964 r. przy przystani stał barakowóz PSS „Społem”, w którym turyści mogli kupić artykuły spożywcze i napoje. W maju 1967 roku wymieniona spółdzielnia zainstalowała w pobliżu przystani przewoźne urządzenie do opiekania kiełbasek na rożnie.

3 czerwca 1996 r. uruchomiono w porcie punkt informacji turystycznej. Obecnie mieści się on na pl. Tysiąclecia Państwa Polskiego w dawnych pomieszczeniach PTTK. W 2001 roku rozebrano stary budynek przystani i w ciągu miesiąca stanął nowy pawilon Żeglugi Ostródzko-Elbląskiej. Całkowity koszt inwestycji wyniósł 103 tys. zł.

Podsumowując, trzeba stwierdzić, że choć z początkiem lat 50. zeszłego wieku zamierzano wybetonować brzeg jeziora, to pełne zagospodarowanie nabrzeża pozostało w sferze planów. Na bulwar z prawdziwego zdarzenia trzeba było jeszcze poczekać aż do połowy lat 90. XX wieku. Mało kto dziś pamięta, że w latach 60. ubiegłego wieku planowano budowę nowego portu Żeglugi Gdańskiej w miejscu, gdzie obecna ulica Spichrzowa dochodzi do Jeziora Drwęckiego.

Tekst został opracowany na podstawie fragmentów książki autora Ostróda – Iława – Elbląg. Z dziejów żeglugi śródlądowej, Olsztyn 2016

Ryszard Kowalski

Ostróda, 8 listopada 2017 roku.

i Według „Berufszählung Gesamt-Preußen” z 15 czerwca 1895 roku. Natomiast Johannes Müller podaje, że spółka powstała na przełomie 1901/1902 roku. Zob. J. Müller, Osterode in Ostpreußen. Darstellungen zur Geschichte der Stadt und des Amtes, Osterode 1905, s. 158.

Ilustracje:

  1. Ostróda w połowie XIX wieku wg dawnej ryciny, autorstwa Heinza R. Hübnera z 1986 roku, repr. R. Aramowicz. Z lewej strony obrazu widać na Jeziorze Drwęckim dużą łódź żaglową, być może z ładunkiem zboża lub soli.
  2. Przystań towarowa w południowo-zachodniej części zatoki J. Drwęckiego. Pocztówka sprzed 1914 r., zbiory W. Westphala
  3. Przystań żeglugi osobowej i towarowej na wschodnim nabrzeżu J. Drwęckiego – lata 30. Źródło: Der Kreis Osterode/Ostpreußen in Bildern, Leer 1984. Od lewej u dołu: fragment parku przy dzisiejszej ul. Mickiewicza, zaplecze poczty, obecna ul. Adolfa Tetzlaffa z pomostem cumowniczym, barka oberlandzka przed młynem parowym i cumujące dwa statki Tetzlaffa.
  4. Barki cumujące przy nabrzeżu J. Drwęckiego. Lata 30. – 40. XX w. Zbiory rodziny Kugaudów.
  5. Przystań żeglugi w Ostródzie, 1948 r. Zbiory K. Bielawskiego.
  6. Przystań Państwowej Żeglugi Śródlądowej, 1949 r. Archiwum J. Liberackiego.
  7. Budynek przystani Żeglugi Gdańskiej – koniec lat 50. Fotografia ręcznie kolorowana. Autor - G. Dembczyński.
  8. Budynek Żeglugi Ostródzko-Elbląskiej, 2011 r. Fot. R. Kowalski.
  9. Statek Żuraw przybił do pomostu cumowniczego, 2012 r. Fot. R. Kowalski

01. Ostroda w 1844 r mal. H. Huebner w 1986 repr. R. Aramowicz01. Ostroda w 1844 r mal. H. Huebner w 1986 repr. R. Aramowicz01. Ostroda w 1844 r mal. H. Huebner w 1986 repr. R. Aramowicz

04. Barki na wsch. nabrzeżu zb. rodziny Kugaudo01. Ostroda w 1844 r mal. H. Huebner w 1986 repr. R. Aramowicz01. Ostroda w 1844 r mal. H. Huebner w 1986 repr. R. Aramowicz01. Ostroda w 1844 r mal. H. Huebner w 1986 repr. R. Aramowicz01. Ostroda w 1844 r mal. H. Huebner w 1986 repr. R. Aramowicz01. Ostroda w 1844 r mal. H. Huebner w 1986 repr. R. Aramowicz