Obiekty Szlaku Kanału Elbląskiego - pochylnia Całuny

Utworzono .

06 SL Pochylnia Całuny 2017 JG 01Lech Słodownik

Pochylnia Całuny

Powojenna nazwa tej pochylni „Całuny Nowe” wskazuje na dosyć daleko idącą dowolność w tłumaczeniu nazwy niemieckiej, która brzmiała „Neu Kußfelder Ebene” i była wyprowadzana od leżącego w jej pobliżu majątku ziemskiego Nowe Kusy (Neu Kußfeld). Tymczasem według prof. Jana Powierskiego nazwa „Kusy” podawana jako „Kussfeldt” wywodzi się od pruskiego imienia Kusse lub od pruskiego cussis czyli komar. To ostatnie spostrzeżenie jest bardzo prawdopodobne, ponieważ dzisiejsze Nowe Kusy leżą już częściowo na terenach żuławskich, niedaleko jeziora Druzno, gdzie zapewne komarów było więcej niż na terenach położonych wyżej.

Cztery pierwsze pochylnie wybudowane przez inż. Georga J. Steenkego i uruchomione po raz pierwszy w październiku 1860 r., a więc Buczyniec, Kąty, Oleśnica i Jelonki, nazwano później „starymi pochylniami", a na piątej -„nowej pochylni" w Całunach (niem. Neu Kußfelder Ebene) funkcjonowało początkowo 5 śluz, co w sposób ewidentny spowalniało przepływ. Nie można było tutaj zbudować podobnej maszynowni jak na czterech poprzednich pochylniach, ponieważ nachylenie zbocza było za małe i nie byłoby możliwości efektywnego wykorzystania koła wodnego.

Około r. 1920 w maszynowni w Całunach zamontowano turbinę wodną Jamesa M. Francisa, wyprodukowaną przez Stocznię F. Schichau w Elblągu. W turbinie tej woda ze zbiornika górnego (z kanału) wpływa całym obwodem na łopatki kierownicy, przyspiesza i zasila wirnik roboczy. To nieco inne rozwiązanie maszynowni spowodowane było tym, że kanał skręca tutaj ostro i nie można było powielić doświadczeń z poprzednich czterech maszynowni. Do dzisiaj w Całunach widoczne są pozostałości po dawnych śluzach. Jeszcze w okresie międzywojennym pochylnię w Całunach nazywano Geneigte Ebene Nr. 5 Neu Kußfeld (Pochylnia nr 5 – Nowe Całuny). Odległość od tej pochylni do następnej pochylni „Jelenie” w Jelonkach wynosi prawie 2 km.

Niedaleko Całun, czyli tej najmniejszej pochylni, znajduje się dawny folwark Nowe Kusy (Neu Kußfeld), który przed 1945 r. należał do Państwowej Placówki Remontowej w Rzecznej (Staatliches Remonteamt Weeskenhof). Według spisu z 1875 r. naliczano tutaj 207 mieszkańców. Do zakładu należały jeszcze folwarki Łączna (Wiesenhof), Chlewki (Vorwerk Melkhof), Nowy Dwór (Neugut), Owczarnia (Schäferei) i Sokółka (Sangershausen) – wszystkie w otulinie Kanału Oberlandzkiego (Elbląskiego).

Przy Kanale, patrząc od strony pochylni Całuny w kierunku jez. Druzno, znajdowały się kiedyś zamieszkane siedliska o nazwach: Rodland (Karczowizna), Strömmelster (Ujście?), Kleppe (Klepa) i Cholerabaracke („Baraki Cholery”).

Płynąc Kanałem do pochylni Całuny, widać wyraźnie, jak powierzchnia wody kanału odcina się od położonej po obu stronach ziemi uprawnej.

Lech Słodownik

Elbląg, 21 listopada 2017 roku

114 Pochylnia Caluny 5Mpix114 Pochylnia Caluny 5Mpix114 Pochylnia Caluny 5Mpix114 Pochylnia Caluny 5Mpix