Obiekty Szlaku Kanału Elbląskiego - Wielka Żuława na Jezioraku

Utworzono .

Wielka Żulawa na Jezioraku 2017 JG 01Wielka Żuława na Jezioraku

Linia brzegowa pagórkowatej Wielkiej Żuławy, największej wyspy śródlądowej w Polsce (82,4 ha), jest dość rozwinięta, biegnie wzdłuż licznych zatok oraz półwyspów. Na Wielką Żuławę można dostać się promem (możliwość przewozu auta) z przystani przy ul. Chodkiewicza. Na wyspie funkcjonują ośrodki wypoczynkowe i małe gospodarstwo rolne.

W płd.-wsch. części wyspy (przy ośrodku i marinie Barakuda), na sięgającej 17 metrów ponad lustro wody naturalnej wysoczyźnie znajdują się ślady kopca ziemnego o planie zbliżonym do kwadratu, otoczonego od północy i zachodu fosą, od południa ograniczonego naturalnym uskokiem wzniesienia, a od wschodu stromym brzegiem jeziora. Badania archeologiczne nie potwierdziły istnienia w tym miejscu umocnień z czasów pruskich. Stwierdzono natomiast, iż na kopcu w końcu XIII w. stała drewniano-ziemna wieża obronno-mieszkalna, powstała z inicjatywy krzyżackiej. Wielka Żuława stanowiła dla zakonu krzyżackiego ważny punkt strategiczny. Obsada tej wieży pilnowała szlaku handlowego biegnącego z południa na północ wzdłuż brzegów Jezioraka. Z tamtego okresu pochodzą znalezione w czasie prac eksploracyjnych artefakty: okucia książek, kłódka, ostroga i kusza.

W późniejszym okresie na wyspie znajdowała się budowla obronno-rezydencjonalna. Wzniesiona została z cegły i składała się z 2 równoległych dwukondygnacyjnych domów na rzucie wydłużonego czworoboku. Nie była ona otoczona murami i fosą. Na zachód. od niej umiejscowiono zabudowania folwarczne, do których dochodził od strony Iławy most z środkowym zwodzonym przęsłem. Przypuszczalnie owa budowla; zwana „dworem” lub „zamkiem”; powstała po II pokoju toruńskim (1466 r. ), a rozebrana została na początku XVIII w. W XIX w. w tym miejscu powstał ewangelicki cmentarz, zniszczony po II w. św.

Dawniej wzgórze przy marinie Barakuda nazywane było przez iławian Scholtenbergiem. Przekazywano sobie opowieść z okresu pierwszej wojny polsko-szwedzkiej o szwedzkim pułkowniku Scholtenie. Mieszkał w dworze na wyspie, widocznym na planie Jezioraka z 1620 r. Po wyparciu jego oddziału przez wojska polskie z Iławy, bronił się on na wyspie do ostatniego żołnierza. Z Wielką Żuławą związane są jeszcze inne ciekawe podania i legendy. Jedna z nich, „Zatopiony pałac”, opowiada o znajdującym się niegdyś na wyspie zamku i mieszkającym w nim bogatym pruskim księciu. Inna, “Smok z Scholtenbergu” - o budzącym grozę smoku. Jeszcze inna, “Francuska kula” - o historii głazu narzutowego, ukrytego w wodach Jezioraka przy samym jej brzegu. Ostatnie podanie nawiązuje do pobytu żołnierzy Napoleona w Iławie.

U podnóża wspomnianego kopca do 1945 r. funkcjonowała letnia restauracja „Scholtenberg” z pokojami gościnnymi i salę taneczną. Wybudowana została w 1906 r. na miejscu spalonej 6 lat wcześniej. Miejsce to cieszyło się dużą popularnością wśród iławian.

W styczniu 1945 r. w budynku restauracji schroniła się grupa mieszkańców Iławy uciekająca przed Armią Czerwoną. Zginęli zamordowani przez czerwonoarmistów.

W 1974 r. na wyspie nagrywano film „Gniazdo” w reż. J. Rybkowskiego, opowiadający o pierwszych latach państwa polskiego. Na potrzeby filmu wybudowano wtedy drewniany gród i most. Rekonstrukcje te jednak nie zachowały się. W 2012 r. archeolodzy odkryli na dnie jeziora most szerokości ok. 2,5 - 3 m, dokładnie na przesmyku pomiędzy Półwyspem Nieprzyjaznym na wyspie a półwyspem Krzywy Róg. Najstarsze fragmenty dębowych pali przeznaczone na jego budowę pochodziły z drzew ściętych między 1268 a 1269 r. Jako ciekawostkę można przytoczyć fakt znalezienia granatów z czasów II w. św. podczas ówczesnych prac podwodnych. Przeprawa łącząca w tym miejscu wyspę z lądem zaznaczona była na wspomnianej mapie z 1620 r.

Kazimierz Skrodzki

Wielka Żuława JG 02Wielka Żuława JG 02