Dom Steenkego w Czulpie - uzupełnienie

Utworzono .

02. Czulpa. Tratwy na kanale Muzeum małeRyszard Kowalski

Dom Steenkego w Czulpie – uzupełnienie

Po opublikowaniu artykułu „Dom Steenkego w Czulpie” autorowi udało się dotrzeć do nowych źródeł na temat pobytu Steenkego w Czulpie, które poszerzają wiedzę na temat jego biografii i zarazem podważają stereotyp twórcy kanału, mieszkającego do końca życia w willi na nad jeziorem Ruda Woda. Taki stereotyp powielany jest w wielu wydawnictwach. Na przykład tygodnik „Das Ostpreussenblatt,” nr 29 z 18 lipca 1964 roku pisał tak: „Na północnym krańcu jeziora Ruda Woda zbudował on (Steenke – R.K.) sobie w Czulpie willę z pięknym założeniem parkowym i pozostał tu do końca życia jako wierny dozorca Kanału Oberlandzkiego z osobliwymi pochylniami”.

Architekt Steenke

Przypomnijmy, że Georg Jakob Steenke zmarł 22 kwietnia 1884 roku w Elblągu, przeżywszy 83 lata. Wcześniej w 1872 roku obchodził jubileusz 50-lecia pracy zawodowej i trzy lata później przeszedł w stan spoczynku. Warto też dodać dla jasności naszej narracji, że co najmniej od 1832 roku Steenke należał do Stowarzyszenia Architektów w Berlinie. Później był członkiem i nawet wchodził w skład zarządu Wschodniopruskiego Stowarzyszenia Inżynierów i Architektów. Podkreślić wypada, że ów drugi związek według stanu na 1 września 1876 roku liczył 106 osób.

Berlińskie Stowarzyszenie Architektów od maja 1851 roku publikowało wraz z Królewsko-Techniczną Komisją Budowlaną branżowe czasopismo, poświęcone sprawom budownictwa, czyli „Zeitschrift für Bauwesen”, które powstało z polecenia Augusta barona von der Heydta, pruskiego ministra handlu, przemysłu i robót publicznych. Pismo oprócz urzędowych informacji i ogłoszeń oraz sprawozdań z prac stowarzyszenia zawierało artykuły i opracowania fachowe, w tym dotyczące planowanych i wykonywanych inwestycji, a także dotyczące wszelkich nowinek i rozwiązań technicznych z kraju i zagranicy. Przykładowo w numerach V-VIII „Zeitschrift für Bauwesen” wydanych 1 września 1851 roku zamieszczono pod śródtytułem „Architekten-Verein zu Berlin” m.in. informację, że w lutym tego roku, Steenke wygłosił odczyt „O budowie kanałów, kolei żelaznej i mostów łańcuchowych w Ameryce”.

Czasopismo miało też specjalny dodatek, tj. Wykaz zatrudnionych państwowych urzędników budowlanych. Ze spisu dołączonego do pierwszego wydania (numery I-II z 1 maja 1851 roku) wiemy, że Steenke był radcą budowlanym w Czulpie koło Miłomłyna (sic!) i podlegał rejencji w Królewcu. Natomiast według oficjalnego kalendarza na rok 1851 („Königlich preussischer Staats-Kalender für das Jahr 1851”) radca budowlany Steenke pełnił funkcję nadinspektora budowlanego w Czulpie k. Zalewa i zaliczał się do grupy urzędników budownictwa wodnego (Wasser-Bau-Beamte) wymienionej rejencji. Z kolei z edycji wzmiankowanego kalendarza na rok 1852 dowiadujemy się, że budowniczy kanału miał Order Orła Czerwonego IV klasy. Tego roku Steenke obchodził 30-lecie pracy zawodowej. Ponad 20 lat później (w 1874 roku) szczycił się już posiadaniem Orderu Orła Czerwonego III klasy z kokardą.

Srebrny serwis na jubileusz Steenkego

W 1867 roku zaczął wychodzić tygodnik „Wochenblatt” berlińskiego Stowarzyszenia Architektów, który w następnym roku został przemianowany na „Deutsche Bauzeitung” i stał się potem organem związków niemieckich architektów i stowarzyszeń inżynierów. Pismo zamieszczało m.in. informacje dotyczące działalności Wschodniopruskiego Stowarzyszenia Inżynierów i Architektów. W świetle notki opublikowanej w numerze 34 z 22 sierpnia 1872 roku wycieczka członków tego stowarzyszenia do Sanssouci (nie wiadomo, czy chodzi o pałac w Poczdamie, czy też restaurację ogrodową pod Elblągiem – R.K.) 4 czerwca tego roku, dzięki obecności pań, przebiegła w bardzo miłej atmosferze. Dalej jest relacja z wycieczki do Czulpy i 4. walnego zebrania, odpowiednio z 20 i 21 lipca. Mianowicie w sobotę 20 lipca uczestnicy wycieczki zebrali się w Bogaczewie (miejscowość w powiecie elbląskim, do której można było dojechać koleją, choćby z Królewca – R.K.) i po spożyciu śniadania drogą przez Pasłęk pojechali do Czulpy. Tam w ogrodzie podano obiad, podczas którego wręczono prezent od stowarzyszenia - srebrną zastawę stołową radcy budowlanemu Steenkemu, który 15 czerwca (1872 r.) obchodził okrągłą rocznicę 50-lecia służby państwowej. W tym miejscu trzeba dodać, że z tej okazji jubilat został odznaczony Królewskim Orderem Korony III klasy z cyfrą lat służby 50.

Po radosnym obiedzie rozpoczęły się obrady walnego zebrania, z udziałem 30 członków i wielu gości, któremu przewodniczył Herzbruch. Przy czym zorganizowano przejażdżkę parowcem po jeziorze Ruda Woda, a po powrocie „wypalanie beczek z dziegciem” (mieszaninę dziegciu z alkoholem stosowano niegdyś jako płyn oświetleniowy – R.K.), fajerwerki i kolację w ogrodzie. O godz. 23.00 dano sygnał końca imprezy i towarzystwo udało się na spoczynek w obozowisku, przygotowanym przez kolegę Steenkego. Nazajutrz w niedzielę 21 lipca członkowie stowarzyszenia uczestniczyli w rejsie po Kanale Oberlandzkim (z Czulpy do Elbląga), zwiedzając po drodze pochylnie.

Emerytura budowniczego Kanału Elbląskiego

W numerze 74 „Deutsche Bauzeitung” z 1875 roku w dziale „Wiadomości personalne” ukazała się jednozdaniowa informacja o tym, iż radca budowlany Steenke w Czulpie koło Zalewa przechodzi 1 października w stan spoczynku. Natomiast w numerze 104 tej gazety z 1875 roku zamieszczono wiadomość: „radca budowlany Steenke z Czulpy koło Małdyt przeszedł w stan spoczynku”. Na posiedzeniu 3 marca 1876 roku wymieniony wcześniej przewodniczący Herzbruch poinformował zebranych, że emeryt Steenke przeprowadził się do Elbląga i zgłosił swoje wystąpienie ze stowarzyszenia architektów. Po czym na wniosek zarządu jednogłośnie przegłosowano sprawę honorowego członkostwa Steenkego. Równo miesiąc później (3 kwietnia 1876 roku) na kolejnym zebraniu przewodniczący Wiegand powiadomił uczestników o otrzymaniu od Steenkego z Elbląga (w oryginale: zu Elbing) pisemnego potwierdzenia przyjęcia do wiadomości wyboru na honorowego członka („Deutsche Bauzeitung” nr 26 i 34 z 1876 roku).

Fakt zamieszkiwania Steenkego w Elblągu od 1876 roku pod adresem: Am Lustgarten nr 3 (dziś Plac Wolności) potwierdza również książka adresowa na ten rok (Elbinger Wohnungs-Anzeiger für 1876) wydana przez księgarnię C. Meissnera, mieszczącą się w Elblągu przy ówczesnym Starym Rynku pod nr 44. Z kolejnych książek adresowych wynika, że Georg Jakob Steenke nie zmieniał miejsca zamieszkania przez osiem lat, czyli do końca swoich dni.

Willa w Czulpie

Wróćmy do Czulpy i nasuwających się wniosków. Wiejski dworek albo podmiejską willę nad jeziorem Ruda Woda mógł zaprojektować sam Steenke i on zapewne nadzorował jej budowę. Jednak najpewniej była to budowla rządowa – siedziba inspekcji budowlanej z mieszkaniem służbowym dla jej zwierzchnika. „W uroczo położonej miejscowości Czulpie w pięknie umeblowanym mieszkaniu żyje teraz Steenke i stamtąd nadzoruje cały kanał”. Tak pisał z końcem lipca 1863 roku Leon Saunier, elbląski wydawca broszury „Der Elbing-Oberländische Kanal und seine Bauwerke”. Tego roku też gdańska oficyna A. W. Kafemanna wydała opis kanału i jego pochylni, którego anonimowy autor podaje: „Na północnym krańcu Rudej Wody leży Czulpa, z pięknym „urzędowym mieszkaniem” radcy budowlanego. Z kolei w notce biograficznej Steenkego opublikowanej w 1893 roku z okazji 150 rocznicy powstania Towarzystwa Przyrodniczego w Gdańsku napisano: „(…) on sam kierował budową (Kanału Oberlandzkiego – R.K.) ze swojego pięknie położonego służbowego mieszkania w Czulpie nad jeziorem Ruda Woda. Po przejściu w 1875 roku w stan spoczynku zamieszkał w Elblągu”.

Następcy Steenkego

Georg J. Steenke spędził w Czulpie około 25 lat, mimo że w państwie pruskim przeniesienia służbowe były ważnym elementem polityki personalnej. Stąd brak mobilności szefa inspekcji należy tłumaczyć wyłącznie jego zasługami. Gdy jednak przeszedł w stan spoczynku, musiał zwolnić służbowe lokum dla swego następcy. Był nim Leiter z Królewca, który urzędował w Czulpie jako inspektor budownictwa wodnego (Wasser-Bauinspektor) w latach 1876-1885 i w ostatnim roku został odznaczony Orderem Orła Czerwonego III Klasy z Kokardą, zaś w 1891 roku pracował już w Thiergartensschleuse koło Oranienburga, a mieszkał w Neu-Ruppin.

Zanim siedzibę inspekcji przeniesiono w 1905 roku do Ostródy, „gospodarzami” willi nad jeziorem Ruda Woda jeszcze byli; w nawiasach udokumentowane lata pełnienia funkcji: Morgenstern (1886-1891), który przybył z miejscowości Stendal, gdzie regulował rzekę Elbę; Jacob (1891-1895), przeniesiony do Czulpy powiatowy inspektor budowlany z Demnin; Brickenstein (1898-1903) i John (1903-1905), który wcześniej pracował w Giżycku.

Na zakończenie niniejszego artykułu wypada wyrazić nadzieję, że może coś się zachowało ze srebrnego serwisu Steenkego.

Pierwotny tekst został opublikowany w „Zapiskach Zalewskich”, nr 30 z 2015 r.

Ilustracje:

  1. Czulpa na pocztówce z lat 30. XX wieku. Motorowiec „Oberland” obok zachowanego do dziś budynku Strażnicy Wodnej. Zbiory W. Danielewicza
  2. Tratwy przed mostem w Czulpie. Fot. z lat 30 XX w. ze zbiorów Muzeum w Ostródzie
  3. Nowa zabudowa przy Placu Wolności w Elblągu w miejscu gdzie stał dom, w którym mieszkał G.J. Steenke. Fot. R. Kowalski – 2010 r.

Ryszard Kowalski

Ostróda, 26 października 2017 roku